انبيا مىشود و نه همه مردم و امتها . ليكن اين احتمال را جمله * ( « قالَ فَاشْهَدُوا . . . » ) * از ذهن دور مىسازد . چون همه مىدانيم كه شهادت همواره عليه غير است . و همچنين جمله : * ( « قُلْ آمَنَّا بِاللَّه . . . » ) * چون اگر پاى غير در ميان نبود بايد مىفرمود : « قل آمنت باللَّه » . پس معلوم مىشود كه از طرف خودش و امتش گفته « آمنا » . مگر اينكه كسى بگويد ، اشتراك امتها و پيامبرانشان از دو جمله : « فاشهدوا . . . » و جمله * ( « قُلْ آمَنَّا بِاللَّه » ) * استفاده مىشود . و جمله « و اخذتم » هيچ چيزى در اين باره افاده نمىكند . * ( « قالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ » ) * ظاهر شهادت همانطور كه قبلا گذشت اين است كه عليه غير باشد ، پس اين شهادت هم ، شهادتى است از انبياء و هم شهادتى است از امتها ، و شاهد آن همانطور كه قبلا گفته شد جمله : * ( « قُلْ آمَنَّا بِاللَّه . . . » ) * است . علاوه بر اين ، سياق نيز بر اين معنا شهادت مىدهد ، براى اينكه مىدانيم آيات مورد بحث در اين زمينه است كه عليه اهل كتاب احتجاج كند كه دعوت رسول اللَّه ص را اجابت نكردند . هم چنان كه عليه ايشان احتجاج كرده كه چرا نسبتهاى ناروا به عيسى و موسى ع و غير آنها دادند ، و آيه بعد هم كه مىفرمايد : * ( « أفَغَيْرَ دِينِ اللَّه يَبْغُونَ . . . » ) * و آياتى ديگر بر اين معنا دلالت دارند . و چه بسا مفسرين گفته باشند كه مراد از جمله « فاشهدوا » شهادت بعضى از انبياء بر بعض ديگر است . هم چنان كه بسا ممكن است گفته باشند افراد مخاطب جمله « فاشهدوا » ملائكه‌اند ، نه انبيا ، و اين دو معنا هر چند محتمل است ، و فى نفسه مىتواند مراد باشد و ليكن لفظ آيه در هيچيك از آن دو ظهور ندارد . چون قرينه اى در كلام نيست و بلكه همانطور كه ملاحظه كرديد ، قرينه بر خلاف آن هست . و يكى از لطايفى كه در اين آيه به كار رفته ، اين است كه با در نظر گرفتن جمله « وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ » تا جمله * ( « ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ » ) * و نيز با در نظر گرفتن مطالبى كه در تفسير آيه « كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً . . . » « 1 » گذشت - كه فرق بين نبوت و رسالت چيست ، و مصداق رسول اخص از مصداق نبى است - چنين استفاده مىشود كه : ميثاقى كه گرفته شده از شخص معينى نبوده ، بلكه از مقام نبوت بوده ، - براى مقام رسالت . پس مقام نبوت تعهدى نسبت به مقام رسالت دارد ولى مقام رسالت چنان تعهدى نسبت به مقام نبوت ندارد . چون آيه دلالتى بر عكس اين قضيه ندارد .

--> ( 1 ) « سوره بقره ، آيه 213 » .